Sau văn học cổ dân gian, nền văn học viết Việt Nam có chiều dài lịch sử rộng lớn và một vị thế vô cùng quan trọng. Trong chương trình ngữ văn cấp THPT, văn học Trung đại chiếm khoảng 1/2 thời lượng chương trình toàn cấp. Đây là giai đoạn văn học luôn được bàn cãi rộng rãi trong quá trình biên soạn chương trình, sách giáo khoa và khi thực hiện dạy học theo hướng đổi mới và tích hợp kiến thức.

Bạn đang xem: Văn học trung đại chia làm mấy giai đoạn


Từ trước đến nay sách viết về lịch sử văn học Trung đại Việt Nam chủ yếu chia theo triều đại, gồm 4 giai đoạn sau: Lý - Trần (từ thế kỷ XI đến XIV), Lê - Mạc (thế kỷ XV đến XVI), Nam - Bắc phân tranh (thế kỷ XVII đến XVIII), Nguyễn hay thời kỳ cận kim (thế kỷ XIX). Ngoài ra còn có cách chia theo giai đoạn lịch sử, xã hội và văn học. Cách chia này thường có 4 hoặc 5 giai đoạn và ranh giới giữa các giai đoạn cuối lại không trùng nhau. Như vậy cách chia theo các mốc thế kỷ có nguồn gốc từ cách phân kỳ của phương Tây mà trước hết là văn học Pháp. Tính chất khoa học và tiện lợi của nó là không thể chối cãi được. Tuy nhiên, nhược điểm của nó là không gây được ấn tượng rõ ràng và khó đạt được sự thống nhất giữa các ý kiến khác nhau. Dựa vào cách chia văn học theo thế hệ nhà văn, thời Trung đại có 8 thế hệ nhà văn như: Thế hệ đối kháng Trung Hoa, thế hệ dấn thân yêu đời, thế hệ tố cáo thời thế, thế hệ gặp gỡ Tây phương, thế hệ thác loạn, thế hệ Nguyễn Du, thế hệ Nguyễn Công Trứ và thế hệ tẩy chay Pháp. Cách chia này có vẻ bám sát vào những sự kiện của văn chương nhất, gợi mở nhiều vấn đề thú vị. Tuy nhiên việc lấy những mốc thời gian chi tiết quá cũng như tên gọi của các thế hệ là điều còn phải bàn cãi nhiều.
Tóm lại, những cách chia giai đoạn như trên khó cho chúng ta hình dung ra một quá trình phát triển, hơn nữa không chỉ ra được những đặc điểm rất khác nhau về thi pháp giữa các giai đoạn. Điều ấy buộc chúng ta phải đi tìm một cách chia giai đoạn khác phù hợp hơn. Thực tế chúng ta thấy những đặc điểm điển hình nhất của tư tưởng, quan niệm văn học cũng như thi pháp như “trung quân”, quan niệm “tải đạo”, tính chất “tao nhã”, “vô ngã”… chỉ được thể hiện rõ trước thế kỷ XVIII. Vì vậy, thế kỷ XVIII trở về trước và thế kỷ XVIII trở về sau phải được chia làm 2 giai đoạn rõ ràng. Cụ thể hơn ở giai đoạn đầu, văn học thế kỷ XI - thế kỷ XIV thời Lý Trần chịu ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng Phật giáo. Hơn nữa lý luận và phê bình văn học vẫn còn ở giai đoạn manh nha nên phải tách ra thành một giai đoạn riêng. Vì vậy, chúng ta có thể chia sự phát triển của văn học cũng như ý thức văn học Trung đại thành 3 giai đoạn rõ rệt. Nếu lấy ý thức chính thống làm trục thì ta sẽ thấy nó phát triển như sau: Bước đầu hình thành - phát triển đạt đến mức độ điển hình - suy thoái, đồng thời những nhân tố mới xuất hiện. Đã từng tham khảo một số sách viết về lịch sử văn học hay phê bình văn học của Trung Quốc và Nhật Bản, chúng tôi tin hơn về quan niệm của mình. Và chính cách chia 3 giai đoạn này đặc biệt có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu thi pháp hay ý thức văn học. Như vậy là văn học Trung đại Việt Nam có thể được chia ra làm 3 giai đoạn lớn như sau: Giai đoạn 1 (Sơ kỳ Trung đại) từ thế kỷ X đến đầu thế kỷ XV (Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Hồ). Văn học gắn liền với xây dựng quốc gia độc lập, phục hưng dân tộc. Ảnh hưởng tư tưởng Thiền tông rất sâu đậm, văn học Trung đại có những thành quả đầu tiên. Giai đoạn 2 (Trung kỳ Trung đại) từ đầu thế kỷ XV đến cuối thế kỷ XVII (Lê sơ, Nam Bắc triều, Lê trung hưng). Nho giáo chiếm vị trí độc tôn. Văn học Trung đại phát triển cao với những đặc điểm điển hình của nó. Giai đoạn 3 (Hậu kỳ Trung đại) từ đầu thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XIX (Lê mạt và Nguyễn). Chế độ phong kiến và tư tưởng nho giáo lung lay. Tính chất “phi nho” ngày càng rõ nét. Trào lưu văn học nhân đạo chủ nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ phong kiến phát triển mạnh. Văn học tiếng Việt phát triển lên đến đỉnh cao át hẳn văn học chữ Hán.
Rõ ràng cách chia trên không hề phủ nhận những cách chia truyền thống (theo triều đại hay giai đoạn lịch sử) mà vẫn tổng hợp lại để có thể giản dị hơn, thấy rõ đặc điểm của từng giai đoạn và quá trình phát triển của văn học Trung đại.

Trong bài này mình sẽ giới thiệu quá trình phát triển của văn học Việt Nam, qua hai thể loại là văn học dân gian và văn học viết.

*


*

Văn học Việt Nam có quá trình phát triển theo từng thời kì, mỗi thời kì có một hoàn cảnh khác nhau nên sẽ có phong cách sáng tác khác nhau. Đối với văn học dân gian thì chỉ là hình thức truyền miệng, nhưng đối với văn học viết thì được chia làm hai thời kì, đó là văn học trung đạivăn học hiện đại. Tất cả được mô tả trong hình ảnh dưới đây.

Quá trình phát triển văn học Việt Nam

I. Văn học dân gian Việt Nam

Văn học dân gian Việt Nam chủ yếu là những sáng tác của nhân dân lao động qua từng thời kì. Đây hầu hết là những câu chuyện mang tính truyền miệng, gắn liền với đời sống sinh hoạt của người dân trong quá trình sinh sống và lao động.

Văn học dân gian Việt Nam có các thể loại tiêu biểu như: Thần thoại, sử thi, truyền thuyết, truyện cổ tích.. đều có chung đặc điểm là lấy đạo đức - lối sống làm tâm điểm.

Bài viết này được đăng tại

II. Quá trình phát triển văn học viết Việt Nam

Văn học viết Việt Nam được chia làm hai giao đoạn chính:

Thứ nhất là văn học trung đại, được phát triển từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX. Giai đoạn này được chia làm hai thể loại, đó là văn học chữ hán và văn học chữ nôm.Thứ hai là văn học hiện đại, trải quá quá trình kháng chiến cứu nước nên các tác phẩm đậm chất tinh thần yêu nước.

1. Văn học Trung đại ( Từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX)

Văn học chữ Hán

Văn học chữ Hán chính thức được hình thành ở nước ta là vào thế kỉ XX. Lúc này, nước chúng ta đã giành lại được chủ quyền từ quân đô hộ phương Bắc.

Văn học chữ Hán lúc bấy giờ được coi là phương tiện tiếp nhận của nhân dân ta đối với những học thuyết lớn của phương Đông và hệ thống thi pháp, thể loại của văn học cổ- trung đại Trung Quốc.

Trong thời kì này, đã có nhiều tác phẩm văn học chữ Hán mang nhiều ý nghĩa sâu sắc và tính nhân đạo rất cao.

Một số tác phẩm tiêu biểu của văn học chữ Hán:

Bình ngô đại cáo - Nguyễn Trãi
Truyền kì mạn lục - Nguyễn Dữ
Hoàng Lê nhất thống chí - Lê gia đại phái
Chinh phụ ngâm - Đặng Trần Côn
Thượng kinh kí sự - Lê Hữu TrácVăn học chữ Nôm

Văn học chữ Nôm ở nước ta phát triển mạnh từ thế kỉ XV và đạt đỉnh cao là vào cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX.

Văn học chữ Nôm chính là kết quả của lịch sử phát triển dân tộc, đồng thời nó như là một lời khẳng định cho ý chí độc lập và chủ quyền của quốc gia.

Văn học chữ Nôm đã để lại rất nhiều thành tựu to lớn. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của văn học chữ Nôm, dân tộc ta cũng đã hình thành nên những thể loại văn học truyền thống khác. Những tác phẩm dễ dàng đến được với nhân dân lao động.

Văn học chữ Nôm chịu ảnh hưởng rất lớn từ văn học dân gian. Nó phản ánh quá trình phát triển của dân tộc, dân chủ hóa của văn học trung đại.

Những tác phẩm văn học chữ Nôm tiêu biểu:

Truyện Kiều - Nguyễn Du
Quốc âm thi tập - Nguyễn Trãi
Hồng Đức quốc âm thi tập - Lê Thánh Tông và Hội Tao Đàn..

2. Văn học hiện đại

Văn học hiện đại đã bắt đầu được nhen nhóm từ cuối thế kỉ XIX, nhưng đến đầu những năm 30 của thế kỉ XX, nền văn học của nước ta mới chính thức bước vào thời kì văn học hiện đại.

Văn học Việt Nam được viết chủ yếu bằng chữ Quốc ngữ, nó là nền văn học của Tiếng Việt và đã xây dựng được một khối lượng đồ sộ các tác phẩm văn học hiện đại.

Văn học hiện đại của Việt Nam mang những nét đặc trưng:

Về tác giả: Có rất nhiều người đã coi việc làm văn, sáng tác thơ là một nghề nghiệp chính thức. Xuất hiện nhiều tác giả tài giỏi, họ sáng tác rất chuyên nghiệp.Thể loại: Văn học hiện đại phong phú về thể loại. Các thể loại cũ dần được thay thế bởi các thể loại thơ mới, tiểu thuyết, kịch. Các thể loại văn học trung đại vẫn còn tồn tại, tuy nhiên không còn giữ vai trò chủ đạo.Đời sống văn học: Trong thời kì phát triển hiện đại hơn về kĩ thuật in ấn, các tác phẩm được đến tay bạn đọc một cách rộng rãi hơn. Chính vì vậy mà mối quan hệ giữa tác giả và bạn đọc mật thiết và gần gũi hơn. Đời sống văn học lúc này trở nên sôi nổi và năng động hơn.Thi pháp: Lối viết sùng cổ, ước lệ, phi ngã của văn học trung đại được thay thế bởi hệ thống thi pháp mới. Các tác giả bắt đầu lối viết hiện đại, đề cao cái tôi.

Văn học hiện đại được chia thành 3 giai đoạn:

Giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945: Ở giai đoạn này, văn học Việt Nam có sự thừa kế tinh hoa của văn học truyền thống, bên cạnh đó là sự tiếp thu, du nhập tinh hoa của văn học các nước khác. Đây được coi là giai đoạn một ngày bằng ba mươi năm, văn học có nhiều sự đổi mới và cách tân với ba dòng văn học:Văn học hiện thực: Các tác phẩm thể hiện sự ngột ngạt, muốn được giải thoát khỏi chế độ thực dân nửa phong kiến.Văn học lãng mạn: Chủ yếu là đề cao cái tôi cá nhân, các tác giả bắt đầu đấu tranh cho quyền bình đẳng và hạnh phúc. Chủ nghĩa cá nhân được tuyên truyền rộng rãi.Văn học Cách mạng: Góp phần lớn vào công cuộc đấu tranh đánh đuổi giặc ngoại xâm của dân tộc. Nó mang những âm hưởng hào hùng, xây dựng tinh thần chiến đấu rất cao.Giai đoạn năm 1945- 1975:Văn học Việt Nam phản ánh lên xã hội và con người Việt Nam lúc bấy giờ.Các tác giả hoạt động viết văn và sáng tác thơ trong thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ. Những tác phẩm có nhiệm vụ chính là phục vụ cho chính trị và cổ vũ tinh thần cho nhân dân.Giai đoạn năm 1975 đến nay: Đất nước chúng ta bước vào thời kì đổi mới kéo theo sự phát triển của nền văn học. Các tác phẩm có nội dung phong phú, đạt được phẩm chất nghệ thuật cao.

3. Những đặc điểm của văn học trung đại

Chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân đạo

Chủ nghĩa yêu nước

Các tác phẩm trong giai đoạn này chủ yếu lấy đề tài từ tình yêu quê hương, đất nước, lòng căm thù giặc ngoại xâm. Họ ý thức được trách nhiệm của bản thân đối với đất nước đó là đánh đuổi kẻ thù.

Những tác giả trong thời kì này luôn thể hiện tình yêu và lòng chung thủy với đất nước và nhân dân. Quá trình đấu tranh giữ nước đã ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của văn học dân tộc.

Chủ nghĩa nhân đạo

Văn học được tạo ra để phục vụ chính con người, chính vì thế tinh thần nhân đạo được đề cao trong các sáng tác. Trong các tác phẩm, chúng ta sẽ bắt gặp được những khát vọng sống, khát vọng hòa bình. Nhìn thấy được những hoàn cảnh trong xã hội lúc bấy giờ. Từ đó, họ đứng lên để đòi hỏi những hạnh phúc đời thường mà họ đáng được nhận.

Văn học trung đại cho ra đời những tác phẩm mang tính nhân văn rất lớn. Ca ngợi vẻ đẹp trong lao động của nhân dân ta ngày xưa. Tố cáo chiến tranh phi nghĩa, đấu tranh để giành quyền lợi.

Văn học viết phát triển dựa trên những thành tựu của văn học dân gian

Văn học viết Việt Nam đã thừa kế những tinh hoa của văn học dân gian, giữa chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau. Khi đất nước chúng ta độc lập, thoát khỏi ách thống trị của phương Bắc, các nhà văn , nhà thơ đều góp phần vào việc khẳng định lại chủ quyền của dân tộc.

Quá trình thừa kế và phát huy văn học dân gian thành văn học viết là một khoảng thời gian rất dài. Văn học viết chủ yếu tiếp thu từ văn học dân gian chủ yếu là về đề tài, thi liệu, ngôn ngữ.

Văn học viết phát triển dựa trên cơ sở tiếp thu và chọn lọc từ văn hóa nước ngoài

Từ xa xưa, nước ta có giao lưu với các nước lân cận, nên sự du nhập về văn hóa là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, chúng ta biết chọn lọc những điều tích cực và ý thức cao trong việc hòa nhập các nền văn hóa đó.

Các học thuyết Nho- Phật - Lão đều mang những điểm tích cực nhất định nên các nhà tư tưởng lớn đã khai thác, vận dụng một cách khéo léo trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể.

Văn học chữ Hán phát triển song song với văn học chữ Nôm

Khi được các nhà văn đưa vào sáng tác, chữ Nôm đã bắt đầu có tầm ảnh hưởng và sánh ngang cùng với văn học chữ Nôm.

Việc phát triển văn học chữ Nôm cho ta thấy được ý thức dân tộc ngày càng được coi trọng. Thông qua các tác phẩm chữ Nôm, tác giả thể hiện được sự tự hào, ý thức bảo vệ ngôn ngữ và văn hóa dân tộc.

Thơ phát triển sớm và mạnh hơn văn xuôi.

Việc sử dụng điển tích và các hình ảnh tượng trưng ước lệ và những thủ pháp nghệ thuật được sử dụng một cách độc đáo trong văn học trung đại.

Xem thêm: 10 "Kỳ Quan Thiên Nhiên Việt Nam, 10 Kỳ Quan Thiên Nhiên Đẹp Nhất Việt Nam

Lời kết: Chúng ta vừa được tìm hiểu về quá trình phát triển của văn học Việt Nam thông qua các thời kì. Hi vọng đây là tài liệu bổ ích giúp các bạn hoàn thành tốt các bài học.